Bệnh thương hàn gà: Triệu chứng, bệnh tích, phòng và điều trị

Bệnh thương hàn gà là bệnh nhiễm khuẩn liên quan đến Salmonella. Thương hàn gà theo nghĩa chuyên biệt thường do Salmonella Gallinarum gây ra. Bệnh có thể làm gà sốt, ủ rũ, tiêu chảy, tổn thương gan và tăng tỷ lệ chết.

Không phải mọi trường hợp nhiễm Salmonella đều là thương hàn gà. Bệnh bạch lỵ do Salmonella Pullorum và các bệnh nhiễm Salmonella khác có đặc điểm dịch tễ riêng. Cần xét nghiệm để xác định tác nhân, đặc biệt với đàn giống và đàn gà đẻ.

1. Nguyên nhân gây bệnh thương hàn gà

Tác nhân gây thương hàn gà điển hình là Salmonella enterica serovar Gallinarum biovar Gallinarum. Vi khuẩn có thể gây bệnh toàn thân, đặc biệt ở đàn gà đang sinh trưởng và gà trưởng thành.

Cần phân biệt tác nhân này với Salmonella Pullorum, thường liên quan đến bệnh bạch lỵ ở gà con. Những chủng Salmonella khác, như S. Enteritidis và S. Typhimurium, cũng có ý nghĩa đối với an toàn thực phẩm.

Đường lây truyền

• Lây qua trứng: một số tác nhân Salmonella có thể truyền từ đàn bố mẹ sang đời con qua trứng.
• Lây qua môi trường: thức ăn, nước uống, phân, dụng cụ và chất độn chuồng nhiễm khuẩn có thể là nguồn lây.
• Lây cơ học: người, phương tiện, động vật gặm nhấm và côn trùng có thể mang mầm bệnh giữa các khu vực.

Nguy cơ bùng phát tăng khi an toàn sinh học kém, vệ sinh không triệt để hoặc nhập đàn từ nguồn chưa được kiểm tra.

2. Triệu chứng bệnh thương hàn gà

2.1. Lòng đỏ không tiêu ở gà con

Gà con có thể yếu, giảm ăn, mất nước và chậm phát triển. Lòng đỏ không tiêu hoặc túi lòng đỏ viêm có thể xuất hiện trong một số trường hợp nhiễm khuẩn, nhưng không đặc hiệu riêng cho thương hàn.

Cần phân biệt với viêm túi lòng đỏ do vi khuẩn khác, điều kiện ấp nở không phù hợp và bệnh bạch lỵ. Xét nghiệm vi khuẩn giúp xác định nguyên nhân chính xác hơn.

2.2. Gan sưng, hoại tử

Trong thương hàn gà, gan có thể sưng, mềm, đổi màu và xuất hiện các ổ hoại tử. Lách và thận cũng có thể thay đổi. Tuy nhiên, bệnh tích tương tự có thể gặp ở những bệnh nhiễm khuẩn toàn thân khác.

Khi khám nghiệm, cần xem xét đồng thời nhiều cơ quan và gửi mẫu xét nghiệm để phân lập, định danh vi khuẩn.

2.3. Buồng trứng biến dạng ở gà đẻ

Ở gà đẻ, nhiễm khuẩn toàn thân có thể ảnh hưởng đến cơ quan sinh sản và làm giảm sản lượng trứng. Một số bệnh Salmonella có khả năng truyền qua trứng, nên đàn giống cần được theo dõi và kiểm tra định kỳ.

Không phải mọi trường hợp buồng trứng biến dạng đều do thương hàn. Cần đánh giá cùng lịch sử đàn, bệnh tích và kết quả xét nghiệm.

3. Bệnh tích thường gặp

Bệnh tích thay đổi theo tuổi gà, mức độ nhiễm và tác nhân cụ thể. Những biểu hiện có thể gặp gồm:

• Gan sưng, mềm, có thể đổi màu hoặc có ổ hoại tử.
• Lách và thận sưng to trong một số trường hợp.
• Viêm ruột, mất nước và tình trạng suy kiệt.
• Ở gà con, có thể gặp túi lòng đỏ không tiêu hoặc viêm.
• Ở gà đẻ, có thể xuất hiện biến đổi cơ quan sinh sản.

4. Chẩn đoán bệnh thương hàn gà

Chẩn đoán chính xác giúp lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp và hạn chế nguy cơ lây lan trong trại giống, trại gà đẻ hoặc cơ sở ấp nở.

• Lấy mẫu: lựa chọn mẫu phân, mô hoặc cơ quan phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ thú y.
• Phân lập và định danh: xác định Salmonella và phân biệt các nhóm hoặc serovar liên quan.
• Kháng sinh đồ: hỗ trợ lựa chọn thuốc khi việc điều trị kháng sinh được bác sĩ thú y xác định là phù hợp.
• Kiểm tra dịch tễ: xem xét nguồn gà giống, lịch sử nhập đàn, tỷ lệ chết và tình trạng vệ sinh trại.

5. Phòng bệnh thương hàn gà

5.1. Thực hiện an toàn sinh học

• Vệ sinh, làm sạch và sát trùng chuồng trại đúng quy trình.
• Kiểm soát chuột, chim hoang, ruồi và các vật trung gian mang mầm bệnh.
• Quản lý thức ăn, nước uống và chất độn chuồng để tránh nhiễm phân.
• Hạn chế người và phương tiện ra vào khu chăn nuôi; vệ sinh dụng cụ giữa các khu.
• Ưu tiên con giống từ cơ sở có chương trình giám sát Salmonella.

5.2. Kiểm soát trứng giống và máy ấp

Với đàn gà đẻ giống, cần kiểm soát Salmonella từ đàn bố mẹ đến khâu thu gom, bảo quản và ấp trứng. Trứng cần được thu gom thường xuyên, loại bỏ trứng nứt hoặc bẩn nặng và xử lý theo quy trình vệ sinh phù hợp.

Máy ấp, khay trứng và khu vực nở phải được làm sạch, sát trùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất hóa chất và quy trình an toàn sinh học. Không nên chỉ dựa vào sát trùng trứng để bảo đảm loại bỏ hoàn toàn nguy cơ, vì một số chủng Salmonella có thể truyền qua trứng từ bên trong.

5.3. Sử dụng lợi khuẩn trong chương trình quản lý đàn

Chế phẩm lợi khuẩn phù hợp có thể hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột và góp phần vào chương trình quản lý sức khỏe đàn. Tuy nhiên, lợi khuẩn không thay thế kiểm soát nguồn giống, vệ sinh môi trường, xét nghiệm và các biện pháp kiểm soát Salmonella.

6. Phác đồ điều trị Salmonella trên gà

Việc dùng kháng sinh cần dựa trên chẩn đoán, tình trạng đàn và độ nhạy của vi khuẩn. Không phải mọi trường hợp nhiễm Salmonella đều phù hợp với điều trị kháng sinh. Ở đàn giống hoặc đàn nhiễm các chủng có khả năng tồn lưu, thuốc có thể giảm biểu hiện lâm sàng nhưng không loại bỏ hoàn toàn mầm bệnh.

6.1. Hỗ trợ đường ruột và phục hồi

Hepasol được bố trí trong phác đồ tham khảo nhằm hỗ trợ theo mục đích sử dụng của sản phẩm. Probiotic One có thể hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột nếu thành phần và hướng dẫn sản phẩm phù hợp.

Cần bảo đảm nước uống sạch, giảm stress và theo dõi lượng ăn, lượng nước uống, tỷ lệ chết mỗi ngày. Nếu đàn không cải thiện hoặc tỷ lệ chết tăng, cần đánh giá lại chẩn đoán và hướng xử lý.

7. Lưu ý riêng với gà đẻ và đàn giống

Salmonella có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe đàn và an toàn thực phẩm. Với gà đẻ, cần đặc biệt chú ý nguy cơ nhiễm bẩn vỏ trứng và khả năng truyền qua trứng của một số chủng.

• Thu gom, phân loại và bảo quản trứng theo quy trình vệ sinh.
• Làm sạch, sát trùng máy ấp và khay trứng giữa các lứa.
• Không đưa trứng từ đàn nghi nhiễm vào quy trình ấp khi chưa được đánh giá.
• Kiểm tra Salmonella ở đàn giống và môi trường theo chương trình giám sát phù hợp.
• Thực hiện hướng dẫn của cơ quan thú y khi xác định đàn mắc bệnh thuộc diện cần kiểm soát.

8. Câu hỏi thường gặp

Bệnh thương hàn gà có lây qua trứng không?

Có thể. Một số tác nhân Salmonella truyền từ đàn bố mẹ sang đời con qua trứng. Ngoài ra, trứng có thể nhiễm bẩn từ môi trường và vỏ trứng trong quá trình thu gom, bảo quản hoặc ấp.

Gà đi phân bất thường có chắc chắn mắc thương hàn không?

Không. Phân bất thường có thể do nhiều bệnh đường ruột hoặc bệnh toàn thân. Cần kết hợp triệu chứng, bệnh tích và xét nghiệm để xác định nguyên nhân.

Dùng kháng sinh có loại bỏ hoàn toàn Salmonella không?

Không thể bảo đảm. Một số phác đồ có thể giảm biểu hiện lâm sàng hoặc tỷ lệ chết nhưng không loại bỏ được tình trạng mang trùng. Kiểm soát đàn giống, vệ sinh và xét nghiệm vẫn rất quan trọng.

Probiotic One có thay thế kháng sinh không?

Không. Lợi khuẩn có thể hỗ trợ quản lý hệ vi sinh đường ruột, nhưng không thay thế chẩn đoán và các biện pháp kiểm soát Salmonella.

Kết luận

Bệnh thương hàn gà có thể gây thiệt hại đáng kể, đặc biệt ở đàn sinh trưởng, đàn gà đẻ và cơ sở sản xuất giống. Phát hiện sớm, xác định đúng tác nhân và kiểm soát nguồn lây là những yếu tố quan trọng.

Kháng sinh chỉ nên sử dụng khi phù hợp với chẩn đoán và hướng dẫn thú y. Với đàn giống và gà đẻ, cần kết hợp kiểm soát trứng, vệ sinh máy ấp, an toàn sinh học và chương trình giám sát Salmonella.

Tài liệu tham khảo

• Merck Veterinary Manual – Fowl Typhoid
• Merck Veterinary Manual – Paratyphoid Infections in Poultry
• WOAH – Prevention, Detection and Control of Salmonella in Poultry
• WOAH – Fowl Typhoid